.jpeg)
در تعریف ساده، نیروهای نیابتی به گروههای مسلحی گفته میشود که بهطور مستقیم بخشی از ارتش رسمی یک کشور نیستند، اما در راستای منافع آن کشور فعالیت میکنند. این گروهها معمولاً از حمایت مالی، تسلیحاتی یا آموزشی یک دولت برخوردارند و در میدانهای نبردی حضور دارند که برای آن دولت اهمیت استراتژیک دارد. استفاده از چنین نیروهایی این امکان را فراهم میکند که هزینههای سیاسی و انسانی جنگ کاهش یابد و در عین حال، نفوذ منطقهای حفظ یا حتی تقویت شود.
نمونه بارز این سیاست را میتوان در عراق مشاهده کرد. حشد الشعبی در سال ۲۰۱۴ و در پی ظهور داعش شکل گرفت؛ زمانی که دولت عراق با تهدیدی جدی مواجه شد و نیاز به بسیج سریع نیروهای مردمی احساس میشد. این گروه متشکل از دهها نیروی شبهنظامی است که نقش مهمی در شکست داعش ایفا کردند. با این حال، پس از پایان نسبی این تهدید، نقش و جایگاه حشد الشعبی در ساختار سیاسی و نظامی عراق به موضوعی بحثبرانگیز تبدیل شد. از یک سو، این نیروها بهعنوان بخشی از سیستم دفاعی عراق شناخته میشوند و حتی بهصورت رسمی در ساختار امنیتی این کشور ادغام شدهاند؛ از سوی دیگر، منتقدان معتقدند که وابستگی برخی از این گروهها به ایران میتواند بر حاکمیت ملی عراق تأثیر بگذارد و موجب پیچیدهتر شدن معادلات داخلی این کشور شود.
در سوی دیگر، لشکر فاطمیون قرار دارد که عمدتاً از مهاجران افغان تشکیل شده و در جریان جنگ داخلی سوریه بهکار گرفته شد. این نیروها در حمایت از دولت بشار اسد نقش داشتند و در برخی از مهمترین نبردهای این جنگ حضور یافتند. استفاده از نیروهای فاطمیون، از منظر نظامی، به ایران این امکان را داد که بدون اعزام گسترده نیروهای رسمی خود، در میدان جنگ سوریه تأثیرگذار باشد. اما در سطح اجتماعی و انسانی، این موضوع با انتقادات فراوانی همراه بوده است؛ بهویژه در مورد شرایط جذب نیروها، وضعیت اقتصادی و حقوقی آنها، و میزان تلفات انسانی که در این مسیر متحمل شدهاند.
از منظر ژئوپلیتیک، استفاده از نیروهای نیابتی بخشی از راهبرد کلان ایران برای ایجاد «عمق استراتژیک» در منطقه تلقی میشود. حضور در کشورهایی مانند عراق و سوریه، به ایران این امکان را میدهد که تهدیدات احتمالی را دورتر از مرزهای خود مدیریت کند و در عین حال، در معادلات منطقهای نقش پررنگتری داشته باشد. این سیاست همچنین در چارچوب رقابت با قدرتهایی مانند ایالات متحده و برخی کشورهای منطقه قابل تحلیل است؛ رقابتی که اغلب بهصورت غیرمستقیم و از طریق همین نیروهای نیابتی دنبال میشود.
با این حال، این راهبرد بدون هزینه نیست. یکی از مهمترین چالشها، مسئله کنترل و هماهنگی این گروههاست. نیروهای نیابتی، بهدلیل ساختار غیرمتمرکز و بعضاً ایدئولوژیک، ممکن است در مواقعی تصمیماتی بگیرند که لزوماً با منافع بلندمدت حامیانشان همسو نباشد. علاوه بر این، حضور این گروهها میتواند به افزایش تنشهای فرقهای و بیثباتی در کشورهای میزبان منجر شود. در عراق، برخی جریانهای سیاسی نسبت به نفوذ گروههای مسلح ابراز نگرانی کردهاند، و در سوریه نیز تداوم حضور نیروهای خارجی، روند بازسازی و ثبات سیاسی را با چالش مواجه کرده است.
در کنار این مسائل، بُعد انسانی نیز اهمیت ویژهای دارد. بسیاری از نیروهای حاضر در گروههایی مانند لشکر فاطمیون، از اقشار آسیبپذیر جامعه هستند که به دلایل اقتصادی یا شرایط مهاجرتی جذب این گروهها شدهاند. این موضوع پرسشهایی جدی درباره عدالت، حقوق بشر و مسئولیت دولتها در قبال این افراد مطرح میکند. همچنین خانوادههای این نیروها، چه در کشورهای مبدأ و چه در محل استقرار، با پیامدهای اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی روبهرو میشوند.
در جمعبندی میتوان گفت که نیروهای نیابتی به ابزاری مؤثر اما پیچیده در سیاست منطقهای تبدیل شدهاند. برای ایران، این نیروها امکان گسترش نفوذ و مدیریت تهدیدات را فراهم کردهاند، اما در عین حال چالشهایی نیز به همراه داشتهاند که نمیتوان از آنها چشمپوشی کرد.
آینده این راهبرد، تا حد زیادی به تحولات منطقه، تغییر موازنه قدرت و همچنین نحوه مدیریت این گروهها بستگی دارد. آنچه مسلم است، این است که نقش نیروهای نیابتی در معادلات خاورمیانه همچنان پررنگ خواهد بود و تحلیل آنها برای درک بهتر آینده منطقه ضروری است
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر